Søren Kierkegaard

Kierkegaard voor conservatieven

In 1846 verscheen van de hand van de Deense filosoof S. Kierkegaard het boekje Een literaire bespreking. Het meest relevante deel van dit boek is in het Nederlands uitgegeven door uitgeverij Boom onder de titel Denken en zijn.

Kierkegaard bespreekt een roman getiteld Twee Tijdperken. Het eerste tijdperk is dat van de Franse Revolutie, het tweede duidt de na-revolutionaire periode aan, de tijd dus waarin het boek geschreven werd. In beeldrijk, literair proza geeft hij een sociaal-psychologische reflectie op de gedemocratiseerde samenleving van na de Revolutie. Wat hij over zijn tijd zegt, is nu nog actueler dan toen.

Kierkegaard heeft het bijvoorbeeld over ‘nivellering’ en bedoelt daarmee de doorwerking van de gelijkheidsidee. Nivellering staat voor hem gelijk aan opkomende afgunst. Hij heeft het ook over de abstractie van de publieke opinie die door de pers in het leven wordt geroepen. Zeer herkenbaar in een tijd waarin massamedia een politicus kunnen maken of breken. Als de grote kwaal van de samenleving van zijn en onze tijd noemt hij het ontbreken van ‘wezenlijke hartstocht’, van een idee, een persoonlijke en gemeenschappelijke overtuiging. Dat is hetzelfde als wat de postmoderne filosoof Lyotard noemt ‘het einde van de grote verhalen’.

Kierkegaard analyseert dat nivellering en het ontbreken van een gemeenschappelijke overtuiging tot gevolg zullen hebben dat het individu voor zijn levensoriëntatie wordt teruggeworpen op zichzelf. De persoonlijke keuze komt centraal te staan. Maar als die uitblijft, wordt het leven oppervlakkig en banaal, zowel voor elk individu afzonderlijk als voor de samenleving als geheel.

Een literaire bespreking is niet makkelijk, maar wie het eenmaal gelezen heeft kan meters cultuuranalyse en cultuurkritiek ongelezen laten.

- Harry Groenenboom

Comments are closed.